|
Żydowce |
 |
Szczecin Żydowce - Trochę histori Położenie
ŻYDOWCE (ŻYDOWIN, ŻYDOWIEC, ŻYDOWICE) - Dzielnica na prawobrzeżu Szczecina nad Regalicą, położona pomiędzy Żydowcami, Kluczem i gminą Stare Czarnowo, ograniczona ulicami: Barwną, Pstrowskiego, Działdowską, Widzewską i Srebrną.
Początki Żydowiec sięgają połowy XVIII w., czasów kolonizacji wewnętrznej, przedsięwziętej przez Fryderyka II. W 1746 r. z ówczesnej domeny kołbackiej wydzielony został obszar gruntów w tzw. Przełomie Odry koło Klucza (Klützer Landbruch, dziś Niżawki) z przeznaczeniem na wieś kolonizacyjną. Kolonizacja przeprowadzona została przez generalnego dzierżawcę domeny kołbackiej radcę wojennego R. Ch. Sydowa. Teren wsi objął 884 morgi ziemi uprawnej, łąki i lasy. Osiedlono tu 12 osadników, z których każdy otrzymał 9 mórg ziemi, 14 mórg łąk, a na resztówce powstał majątek ziemski. Osiedle i majątek zostały nazwane Błoniami Sydowa czyli Sydowsaue.
Fabryka sztucznego jedwabiu
Jak wszystkie wioski nad dolną Odrą, także Żydowce zostały zniszczone przez Rosjan w czasie wojny siedmioletniej (1756-1763). Miały też duże kłopoty w czasie wojen napoleońskich (1807-1813) z zakwaterowaniem wojska, przeżyły epidemie cholery w latach 1831 i 1866. W roku 1875 wybudowano linię kolejową Szczecin - Kostrzyń, co wpłynęło dodatnio na rozwój wsi. Potem zaczęła się budowa przemysłu. Początkowo była tu tylko cegielnia, o niewielkiej produkcji. Cegłę wywożono stąd przez zbudowany na prawym brzegu Regalicy Kanał Cegielniany, zachowany do dziś. W 1903 roku ,na terenie majątku należącego w tym czasie do księcia Henckel von Donnersmarke, zbudowano fabrykę sztucznego jedwabiu, przez którą Żydowce stały się sławne na całym świecie. Początkowo był to mały zakład. W roku 1911 wszedł do spółki pod nazwą Zjednoczone Fabryki Materiałów Błyszczących (w Wuppertal - Eberfeld). Zakłady w Żydowcach zostały rozbudowane. Zbudowano domy mieszkalne dla urzędników i robotników fabryki. Pracowało tu parę setek ludzi miejscowych i z okolicznych wsi. W zakładach początkowo wytwarzano tlenki sodu, potem rozwinięto produkcję włókien z acetatu i uzyskano od angielskiego wynalazcy wyłączny monopol na produkcję wiskozy. W roku 1911 spółka założyła w Żydowcach wytwórnię celulozy. Pierwszy okres był okresem prac badawczych i wdrożeniowych w zakresie uzyskanych dwóch patentów: acetatu z celulozy oraz produkcji błon filmowych. W roku 1917 z pomocą Ministerstwa Wojny rozpoczęło produkcję lin z włókien sztucznych, przeznaczonych dla marynarki wojennej. Z odpadów produkowano wełnę drzewną. W latach 1920-1927 rozpoczęto produkcję sztucznego jedwabiu. Główną uwagę zwrócono na doskonalenie procesu technologicznego. Nawiązano współpracę z fabrykami holenderskimi, wymianę doświadczeń, wzajemne szkolenie kadry. Wkrótce osiągnięto pozytywne wyniki w zakresie bębnów przędzalniczych, które zostały wdrożone w fabrykach holenderskich. W Żydowcach rozpoczęto też produkcję bielizny jedwabnej z pyłów odpadowych. Procesy techniczne ciągle ulepszano, wprowadzono kąpiele kwasowe, bielarnie, wytworzono powłoki antykorozyjne. Za przykładem fabryk holenderskich zaczęto w roku 1933 produkcję materiałów drukowanych.
W roku 1930 zbudowano w Żydowcach pierwsze maszyny przędzalnicze do produkcji sztucznego jedwabiu, potem zastosowano stożkowe szpule produkcji amerykańskiej. Przędza z fabryki szła do dalszej obróbki do zakładów w Saksonii. W latach dwudziestych rozpoczęto w Żydowcach produkcję pończoch z tworzyw sztucznych, wypartych dopiero przez pończochy z nylonu (USA). Liczba zatrudnionych w Żydowcach robotników w czasie drugiej wojny światowej wahała się od 1500 do 1800. Wielu z nich, posiadających wielkie doświadczenie i kwalifikacje dość wcześnie ewakuowano do fabryk nadreńskich. Przed wojną Żydowce liczyły ok. 3 tys. mieszkańców.
Działania wojenne podczas II Wojny Światowej
W czasie II wojny światowej Żydowce, z uwagi na istniejącą tutaj fabrykę sztucznego jedwabiu, były celem kilkakrotnych nalotów lotnictwa alianckiego. Naloty miały miejsce z 3/4, 13/14 i 25/26 sierpnia 1944r. Nieznane są skutki tych nalotów, zniszczenia jednak były, powiększone ponadto działaniami wojennymi w marcu 1945r., Żydowce opanowała 30 marca 47 Armia 1 Frontu Białoruskiego. W czasie wojny mieściły się tutaj dwa obozy pracy przymusowej dla robotników cudzoziemskich.
Odbudowa fabryki
Odbudowę poważnie zniszczonej dzielnicy rozpoczęto od fabryki sztucznego jedwabiu, jedynego i największego zakładu przemysłowego dzielnicy. Zakłady zostały przejęte w czerwcu 1946r., były poważnie zniszczone, a urządzenia w 90% zdemontowane i wywiezione. Przy odbudowie w 1947r. zatrudnionych było 520 osób. Dużo pomocy przy ich uruchomieniu wnieśli fachowcy sztucznego jedwabiu. Po ukończeniu odbudowy Państwowa Fabryka Sztucznego Jedwabiu zatrudniała ok. 3 tys. pracowników i produkowała ok. 10 tys. kg argony i sztucznego jedwabiu dziennie. W następnych latach zakłady były wielokrotnie rozbudowywane i unowocześniane. Rozszerzał się asortyment produkcji. W 1958r. zaczęto produkować kord. Zmieniła się nazwa zakładów. Do 1973r. nosiły one nazwę Szczecińskich Zakładów Włókien Sztucznych "Wiskord", od tegoż roku "Chemitex-Wiskord", do niedawna Zakłady Chemiczne "Chemitex-Wiskord". "Wiskord" skupiał ponad 60% całego zatrudnienia w przemyśle chemicznym Szczecina (bez Polic), zajmując czołowe miejsce w kraju w produkcji włókien sztucznych wiskozowych (w r. 1974 - 8800 t.). W 1974r. zatrudniały one ok. 2800 pracowników. O rozwoju Zakładów zadecydowało ich dogodne położenie komunikacyjne (nad Odrą, w pobliżu portu). W 1986r. wytworzono tutaj ponad 5 tys. ton włókien chemicznych. Produkowano obok wiskozy włókna polipropylenowe oraz kasety magnetofonowe.
Zakłady "Chemitex-Wiskord" wnosiły zawsze dużo własnego wkładu, pracy i środków materialnych w rozwój macierzystego osiedla. Staraniem załogi fabryki na stokach okolicznych Gór Bukowych powstało szereg obiektów sportowych z amfiteatrem w centrum osiedla. Znakomitymi osiągnięciami może poszczycić się Klub Sportowy "Wiskord", a przede wszystkim jego sekcja wioślarska. Nad pobliskim Kanałem Cegielnianym przy Regalicy posiada ona swoją przystań kajakową. Parę lat temu, zakłady chemiczne upadły. Obecnie na ich miejscu nie prowadzi się żadnej dużej działalności gospodarczej. Dawne budynki fabryki stoją bezużyteczne.
Żydowce stanowią doskonały punkt wypadowy do wycieczek w Knieję Bukową. W 1980r. mieszkało tutaj ok. 1,5 tys. mieszkańców.
Przynależność administracyjna: - 1816-1818 pow. Pyrzyce,
- 1918-1939 pow. Gryfino,
- 1939-1945 miasto Szczecin,
- 1945-1948 pow. Gryfino,
- od 1948 miasto Szczecin.
Pochodzenie nazwy dzielnicy
Nazwa polska jest substytucją fonetyczno-słowotwórczą nazwy niemieckiej Sydowsaue, co oznacza Błonie, Niwa Sydowa, który był właścicielem tych obszarów.
Bibliografia:
- Szczecin stary i nowy - Tadeusz Białecki, Lucyna Turek-Kwiatkowska;
Opracował:
Łukasz Szubiński
|
|