Szczecin Podjuchy - Trochę histori

Położenie
Duża dzielnica na prawobrzeżu Szczecina nad Regalicą, położona pomiędzy Boleszycami, Widokiem, Żydowcami i gruntami gminy Stare Czarnowo. Od wschodu biegnie trakt autostrady i ulica Wschodnia. Podjuchy leżą bezpośrednio nad wschodnim ramieniem Odry, tzw. Wielką Regalicą. Położenie na niskim brzegu sprawiało, że były często zalewane w czasie powodzi wiosennych. Wysoczyzna z drugiej strony Podjuch tworzy bardzo wąską dolinę między Odrą a Górami Bukowymi, stąd dzielnica mogła się rozrastać tylko wzdłuż Odry. Dzielnica bezpośrednio graniczy z Puszczą Bukową.

Pierwsze ślady pobytu człowieka pochodzą ze środka epoki kamienia, z mezolitu. Na większą skalę osadnictwo rozwinęło się w młodszej epoce kamienia (neolicie) i związane było z ludnością kultury ceramiki wstęgowej (w starszej fazie) oraz ludnością kultury pucharów lejkowatych (w fazie młodszej neolitu). Ślady intensywnego penetrowania tego terenu pochodzą z II okresu epoki brązu (kultura przedłużycka) oraz z III okresu epoki brązu (kultura łużycka).

Starożytność
Pierwsze ślady pobytu człowieka pochodzą ze środka epoki kamienia, z mezolitu. Na większą skalę osadnictwo rozwinęło się w młodszej epoce kamienia (neolicie) i związane było z ludnością kultury ceramiki wstęgowej (w starszej fazie) oraz ludnością kultury pucharów lejkowatych (w fazie młodszej neolitu). Ślady intensywnego penetrowania tego terenu pochodzą z II okresu epoki brązu (kultura przedłużycka) oraz z III okresu epoki brązu (kultura łużycka).

Od średniowiecza do XIX wieku
Nazwa Podjuchy pojawiła się po raz pierwszy w dyplomatariuszu pomorskim w 1226 i 1307 jako osiedle, wieś, w 1334 miasto Szczecin weszło w ich posiadanie, w 1517 przeszły na własność szpitala św. Ducha. W tym czasie wieś liczyła 35 domów mieszkalnych, mieszkańcy składali daninę w pieniądzach i kurach, świadczyli posługi na rzecz pana, a w zimie musieli dostarczyć 12 fur drewna. W daninach występuje też chmiel dla dworu książęcego, zatem musiała występować tutaj uprawa chmielu. Część Podjuch była w rękach książąt, którzy częściowo przekazali ją miastu, część przeznaczyli na uposażenie kościołów. Miały tu swoje uposażenie bractwo kalandowe z kościoła św. Jerzego, do tego kościoła należało również prawo patronatu. Do uposażenia w Podjuchach miały także prawo szpitale św. Ducha, św. Jerzego, św. Gertrudy, oraz trzy domy dla ubogich w mieście Szczecinie. Później Podjuchy jako całość stały się własnością klasztoru św. Jana aż do 1791, kiedy znajdujące się tu wapienniki i cegielnie przeszły pod zarząd Królewskiej Dyrekcji w Berlinie, a sama wieś została podporządkowana Kamerze państwowej. W drugiej połowie XVIII wieku odłączono od Podjuch wieś czynszową - Zdroje, oraz wiele parcel, na których w ramach kolonizacji wewnętrznej zakładano nowe osiedla. Podjuchy stały się samodzielną gminą wiejską. W 1854 posiadały 2642 morgi. Uprawiano zboża, fasolę, koniczynę, len, a od końca XIX wieku buraki cukrowe i pastewne. Kwitła hodowla. W okresie średniowiecza było tu dużo ogrodów owocowych zakładanych na stokach po południowej stronie. Nieuregulowane cieki wodne płynące z góry w czasie deszczów powodowały wymywanie gleby. W XIX wieku ogrody były bardzo zaniedbane. Ludność Podjuch oprócz rolnictwa czerpała dochody także z ryb. W 1833 żyło tu 31 rodzin rybackich. W 1858 we wsi były dwa wiatraki i jeden młyn wodny. Dzierżawca młyna płacił czynsz do Kamery w Szczecinie. Ponadto prezentowane były różne rzemiosła, kilka sklepów spożywczych, jeden z rybami, szynk. Część mieszkańców znalazło zajęcie w powstających zakładach przemysłowych w Zdrojach i licznych koloniach. W 1834 Francuz F. Didier założył fabrykę wyrobów szamotowych opierając się na miejscowych surowcach, a w 1847 powstał zakład narzędzi gazowych W. Kornhard'a (Stettiner Chamottefabrik). W 1864 uruchomiono powtórnie wapienniki. Kopalnie były odkrywkowe, później budowano szyby i wypłukiwano margiel z wodą. Surowy margiel przywożono do Podjuch i wypalano w wapiennikach.

Przemysł w XIX wieku
W XIX wieku z uwagi na zaniżoną produkcję wapnia uruchomiono wytwórnię cegieł. W 1864 wypalano 8-10 tys. rocznie cegieł szamotowych. Fabryka retort szamot. od 1862 zatrudniała 35-40 robotników, a wyroby eksportowano do Królewca, Kłajpedy, Gdańska, Poznania, Szczecina, Griesfaldu, Strzałowa, Stargardu, Poczdamu, Lubeki a także do Warszawy. W 1863 wyprodukowano 20 tys. retort szamot. W 1864 odkryto w Podjuchach złoża torfu. Był używany w wapiennikach, później w fabryce szamotu, eksportowano go także do szczecińskiej cukrowni. Zasoby torfu opałowego były znaczne; występowały także niewielkie pokładu ałunu.

W 1858 Podjuchy liczyły 1052 mieszkańców, w 1939 już 10 483 osób. Były tu dwie szkoły, ratusz jako siedziba władz gminy, kościół (rok budowy 1875) będący filią kościoła w Chlebowie. Na przełomie XIX i XX wieku zanikały gospodarstwa chłopskie, w 1894 było ich 10, większość mieszkańców znajdowała zatrudnienie w okolicznych fabrykach i składach drewna na drugim brzegu Odry. na dużą skalę rozwinęło się budownictwo mieszkaniowe. Przebudowano układ komunikacyjny. Pierwsze połączenie pocztowe wieś uzyskała w 1851.

Sytuacja po II Wojnie Światowej
W ciężkich walkach w 1945 o prawobrzeżne dzielnice Szczecina, Podjuchy poniosły duże straty w zabudowie mieszkaniowej. Wiele szkód zrobiły również wcześniejsze naloty na Szczecin. Jeden z nich miał miejsce 13 maja 1944 roku. Szczególnie ucierpiało centrum dzielnicy wokół placu Wolności oraz zabudowania przy ulicy Granitowej i Metalowej. Zniszczono fabrykę wyrobów szamot. Diediera przy ulicy Niklowej oraz dworzec kolejowy. Akcję osiedleńczą w Podjuchach hamowały zniszczenia wojenne, brak bezpieczeństwa oraz duże trudności komunikacyjne. Wszystkie mosty na Odrze i Regalicy były zniszczone. O tych trudnościach w komunikacji daje wyobrażenie fakt, że do 1948, tj. do momentu odbudowy dwóch mostów kolejowych oraz drogowych na autostradzie, Podjuchy ze wszystkimi prawobrzeżnymi dzielnicami należały do powiatu gryfińskiego. Dopiero w 1948 zostały ponownie przyłączone do Szczecina tempo osadnicze znacznie się ożywiło.

Rozwój po wojnie
Ogólny rozwój Podjuch w latach 50-tych odbywał się bardzo powoli. Trwało głównie odgruzowywanie oraz stopniowe wyburzanie wysłużonej, starej zabudowy z końca XIX wieku. Nowych domów początkowo nie wznoszono, wskutek czego centrum Podjuch wokół placu Wolności i ulic sąsiednich zostało w przeważającej mierze pozbawione zabudowań. Dopiero pod koniec lat 50-tych, w związku z rozbudowa fabryki jedwabiu sztucznego w Żydowcach, wybudowano przy ulicy Krzemiennej kilka bloków mieszkalnych. W odbudowanej fabryce szamotu (ulica Niklowa) zlokalizowano Zakłady Mechaniczne Wojewódzkiego Związku Gmin Spółdzielczych "Samopomoc Chłopska". Ożywienie indywidualnego ruchu budowlanego dało się zauważyć już w latach 60-tych, jednakże dopiero w następnym dziesięcioleciu rozpoczęła się prawdziwa inwazja budownictwa jednorodzinnego, trwająca do chwili obecnej. Przy ulicy Leśników i ulicy Polanka np. realizowano ciekawe architektonicznie miniosiedle domków jednorodzinnych dla pracowników leśnictwa (wysokie, spadziste i drewniane dachy). Pojawiło się też budownictwo spółdzielcze, wieloblokowe. W latach 70-tych w centrum przy ulicy Krzemiennej, nieopodal placu Wolności, powstało duże osiedle mieszkaniowe złożone z wielu wieżowców i bloków pięciokondygnacyjnych. Zabudowane zostały tereny wokół placu Wolności i ulic przyległych. Zmodernizowano główne ciągi komunikacyjne.

Szkoła Podstawowa nr 12 w Podjuchach.

Podział geograficzny dzielnicy
Podjuchy dzielą się na dwie zróżnicowane pod względem urbanistyczno-przestrzennym i geograficznym części. Część w kierunku zachodnim do Regalicy to dawna średn. wieś. Jej centrum to obecnie plac Wolności. Wciśnięta jest pomiędzy Regalicę a dochodzące wzgórza morenowe Gór Bukowych. Z dawnej zabudowy pozostało niewiele budynków, nieco zabudowy willowej, zdrowej technicznie, z okresu międzywojennego. Druga część Podjuch ciągnie się w południowo-wschodnich rejonach dzielnicy i położona jest na łagodnych stokach Gór Bukowych. Przeważa prawie wyłącznie nowa zabudowa willowa, współczesne domki jednorodzinne, otoczone małymi ogródkami. Osiedle ma charakter letniskowo-pensjonatowy, jest obficie zalesione.

Podjuchy należą do dzielnic zaniedbanych pod względem rozwoju infrastruktury miejskiej. Brak wystarczającej liczby punktów usługowych, rzemieślniczych, gastronomicznych a przede wszystkim placówek kulturalnych. Działają dwie szkoły podstawowe (SP 12 przy ulicy Floriana Szarego i SP 49 przy ulicy Skalistej) i jedno gimnazjum (Gimnazjum Nr 15 przy ulicy Floriana Szarego) oraz filia Miejskiej Biblioteki Publicznej (róg ulicy Krzemiennej z Sieradzką).

W 1994 Podjuchy liczyły ponad 9 tys. mieszkańców (z Widokiem).

Przynależność administracyjna:

• 1816-1939 powiat Rędowa (Randow),,
• 1939-1945 miasto Szczecin,
• 1945-1948 pow. Gryfino,
• od 1948 miasto Szczecin.

Pochodzenie nazwy dzielnicy
Nazwa polska utworzona od wyrażenia "pod juchą"; jucha - polewka, krew bydlęca, cos mokrego, cieknącego, podobnego do juchy. Nazwa określająca też teren pocięty ciekami wodnymi, rowami, co odpowiada topografii okolic osiedla. W źródłach: 1226 Podegug, 1307 Podiuch i podobne. Nazwa niemiecka (Podejuch) jest formą zgermanizowaną nazwy słowiańskiej.

Legenda pomorska dotycząca nazwy wsi mówi o rzeźniku, wykrzykującego przekleństwo "pod juche hin", utoczyć krwi. We wszystkich przypadkach chodzi o słowiańskie słowo "jucha", które było powszechnie zrozumiałe pośród dawnych słowiańskich mieszkańców wsi.

Na obrzeżach Puszczy z widokiem na koszary w Podjuchach.

Fragment autostrady  Berlin - Gdańsk, wiadukt-most nad dzisiejszą ulicą Smoczą.

Leśniczówka (dawne nadleśnictwo) w Podjuchach niedaleko obecnego hotelu Panorama.

Strumień Jeziorna płynący malowniczą doliną blisko Podjuch, przepływa pod wiaduktem na Smoczej i wpada do Jeziornego Stawu.

Ulica Willowa (obecnie Inżynierska) w Żydowcach. Zabudowa willowa została mocno zniszczona w czasie działań wojennych tak więc dziś już nie istniejąca.

Obok kościoła p.w. św. Piotra i Pawła przy ulicy Niklowej 1 w Podjuchach stał przed wojną pomnik cesarza Fryderyka III (1415-1493).

Bibliografia:

1. Encyklopedia Szczecina - wydanie I, Uniwersytet Szczeciński Instytut Historii Zakład Historii Pomorza Zachodniego, (C) Copyright by Tadeusz BIAŁECKI, Szczecin 1999;
2. Przewodnik po Szczecinie;
3. Szczecin stary i nowy - Tadeusz Białecki, Lucyna Turek-Kwiatkowska;

Opracowali:

Tomek Piecyk i Łukasz Szubiński